Dziecko w spektrum autyzmu a Integracja Sensoryczna
Autyzm to nie jedna cecha, nie jeden zestaw zachowań, lecz złożony sposób funkcjonowania mózgu, który wpływa na to, jak dziecko odbiera, przetwarza i interpretuje otaczający świat.
Dlaczego przetwarzanie bodźców jest kluczem do zrozumienia świata dzieci w spektrum?
Dzieci ze spektrum autyzmu przetwarzają informacje sensoryczne ciut inaczej niż większość ich rówieśników. Badania wskazują, że aż 70–90% dzieci z ASD doświadcza różnego rodzaju zaburzeń przetwarzania sensorycznego. To bardzo dużo i zupełnie zmienia punkt widzenia.
W praktyce oznacza to, że ich mózg może albo nadmiernie reagować na bodźce, albo reagować zbyt słabo, albo mieć trudność w ich organizacji.
Z perspektywy terapeuty Integracji Sensorycznej można powiedzieć, że dziecko w spektrum poznaje świat przez inny filtr. Ten filtr nie jest ani gorszy, ani „nieprawidłowy”, jest po prostu odmienny. To właśnie ta odmienność często prowadzi do zachowań, które rodzicom wydają się niezrozumiałe lub trudne: unikania dotyku, nadmiernego biegania, wrażliwości na dźwięki, wybiórczości pokarmowej, przywiązania do rutyny czy silnych reakcji emocjonalnych. Jednak źródło tych zachowań najczęściej nie leży w „niegrzeczności” czy braku chęci współpracy, lecz w reakcji układu nerwowego na nadmiar lub deficyt bodźców.
Rodzice często opisują to tak:
„On jakby od razu wszystko słyszał za głośno.”, „Córka dopiero po kilku przypomnieniach zauważa, że jest głodna.”, „On nie znosi dotyku, ale uwielbia się mocno przytulać.”, „Reakcje na, z pozoru normalne sytuacje, są bardzo gwałtowne, nie rozumiem dlaczego”.
To codzienność, która ma swoje biologiczne podstawy. Zadaniem rodziców jest ją zrozumieć, mądrze reagować i wspierać.
Za tym wszystkim stoi złożony proces. Mózg dziecka próbuje poradzić sobie z napływem informacji, które, choć dla dorosłego są zwykłym elementem rzeczywistości, dla niego bywają zbyt gwałtowne, zbyt trudne lub zbyt niejednoznaczne.
Integracja Sensoryczna bada właśnie to, co dzieje się między bodźcem a reakcją. Jak ciało czuje, jak mózg przetwarza, jak dziecko odpowiada. Co je przeciąża? Co je uspokaja? Co pomaga mu lepiej odnaleźć się w świecie?
Ten artykuł powstał, by pomóc rodzicom zrozumieć te mechanizmy…nie w sucho naukowy sposób, ale tak, aby mogli wykorzystać tę wiedzę w codziennym życiu. Im lepiej poznamy sensoryczny świat naszych dzieci, tym łatwiej będzie nam budować im mosty do funkcjonowania, a dziecko, które czuje się zrozumiane, ma szansę rozwijać się w swoim tempie i z poczuciem bezpieczeństwa, którego tak bardzo potrzebuje.
Jak działają zmysły dziecka ze spektrum?
1. Nadwrażliwość
– kiedy świat jest zbyt intensywny. Układ nerwowy odbiera sygnały jako zbyt silne. Dziecko może doświadczać dyskomfortu, bólu, paniki.
Przykład z życia:
Poranek. Mama prosi: „Załóż kurtkę, wychodzimy”. Dziecko zaczyna krzyczeć, odpycha kurtkę, rzuca się na podłogę. Z boku wygląda to jak „foch”, ale dla niego sztywna tkanina + metka + zimny zamek to potrójne przeciążenie sensoryczne. Mózg alarmuje: „Uciekaj!”
2. Podwrażliwość
– kiedy świat słabo „dociera”. Bodziec jest zbyt słaby, by wywołać reakcję.
Przykład z życia:
Chłopiec po placu zabaw wraca brudny jak koparka z budowy, ale zupełnie tego nie czuje. W trakcie zabaw popychał dzieci, prowokował do bójek, tarzał się w kamieniach, jego zachowania były niebezpieczne i ekstremalne. To nie lekceważenie, niegrzeczne zachowanie, brak wychowania, to podwrażliwość dotykowa. Takie dziecko często szuka mocnych doznań: skacze, pcha, mocno przytula.
3. Problemy z modulacją i organizacją bodźców
To stan, gdy mózg odbiera bodziec, ale ma trudność, co z nim zrobić. Widoczne to bywa w: niezdarności ruchowej, trudnościach z planowaniem sekwencji (ubieranie, rysowanie, manipulacja), kłopotach przy zadaniach wymagających koncentracji.
Przykład z życia:
Dziecko zaczyna układać puzzle, ale po kilku minutach odchodzi. Nie dlatego, że „mu się nie chce”. Jego mózg męczy się szybciej, bo musi przetworzyć jednocześnie obraz, ruch ręki, nacisk na element, dopasowanie kształtu i utrzymać uwagę.
Wybiórczość pokarmowa częste wyzwanie rodziców
1. Wybiórczość sensoryczna. Dziecko je ograniczoną grupę produktów, kierując się:
➔ konsystencją (gładkie / chrupiące),
➔ kolorem,
➔ temperaturą,
➔ zapachem,
➔ sposobem podania.
2. Wybiórczość behawioralna. Dziecko przyzwyczaja się do ściśle określonego menu, a każda zmiana wywołuje lęk. Rutyna jest tu tarczą bezpieczeństwa.
3. Wybiórczość wynikająca z trudności motorycznych w obrębie jamy ustnej. Osłabiona praca warg, języka, policzków. Dziecko unika trudniejszych konsystencji, gryzienia, żucia.
Jak wygląda to w domu?
Scenariusz 1: „Je tylko jasne bułki i chrupki kukurydziane”
To klasyczna podwrażliwość oralna — potrzebuje chrupkiego sygnału, bo miękkie jedzenie „znika”.
Scenariusz 2: „Po dotknięciu sosu od razu płacze”
To często nadwrażliwość dotykowa wokół ust. Dziecko nie je, bo dla jego układu nerwowego to jak kontakt z czymś nieprzyjemnym.
Scenariusz 3: „Zje tylko jedną markę jogurtu”
To połączenie lęku przed nowością, rutyny i specyficznego przetwarzania zapachu/smaku.
Jak wspierać dziecko z wybiórczością pokarmową?
1. Stopniowe odwrażliwianie. Czyli konkretnie:
✓ Nie zmieniamy od razu całego posiłku.
✓ Łagodna progresja:samo oglądanie nowego produktu,wąchanie,dotykanie łyżką,dotykanie palcem,lizanie,mały kęs.
2. Zachowaj rytuał, ale poszerzaj o milimetr
Np. dziecko je tylko makaron bez sosu daj ten sam makaron, ale jedną nitkę polej sosem.
Jutro dwie nitki. Za tydzień łyżeczkę obok do spróbowania. Zawsze z szacunkiem.
3. Praca oralno-motoryczna
Pomaga szczególnie u podwrażliwych lub nadwrażliwych dzieci:
➔ dmuchanie przez słomkę,
➔ zdmuchiwanie piórek,
➔ „wibracje” szczoteczką logopedyczną,
➔ gryzienie twardych przekąsek,
➔ żucie gum sensorycznych (np. Chewy Tubes).
4. Zasada „bez presji, ale z konsekwencją”
Nie zmuszamy, ale proponujemy. Codziennie. W małych dawkach.
Cdn…
Natalia Pośpiech
Pedagog, Terapeuta Integracji Sensorycznej, Terapeuta Ręki, Trener TUS
Żródło grafik: https://pixabay.com/pl/